Na het echec van het coronavaccin haalt de farmaceutische industrie alle trucs uit de kast om nieuwe vaccins zoals het gordelroosvaccin Shingrix te promoten. Dat is ook wel nodig. Het vertrouwen van de bevolking in vaccins is minimaal.
Er zijn veel vragen over het gordelroosvaccin. In het AI-overzicht van Google lezen we, als we dit woord intikken, het volgende:
Gordelroosvaccinatie (meestal met Shingrix) is de meest effectieve manier om gordelroos en de bijbehorende hevige zenuwpijn te voorkomen. Het vaccin bestaat uit twee doses, met 2 tot 6 maanden tussenpoos, en biedt langdurige bescherming. Vanaf 2027 wordt de vaccinatie in Nederland gratis voor zestigplussers, maar nu is het nog op eigen kosten. In de media circuleren al geruchten dat het vaccin 97% effectief is, nog meer dus dan het coronavaccin.
Hiermee lijken de meeste vragen beantwoord te zijn. Maar veel lezers hebben ongetwijfeld al doorzien dat hier sprake is van vermenging van onderzoeksgegevens en marketing. Dit is wat AI ons vooral te bieden heeft, een nieuwe hype zonder inhoudelijke bagage.
Ik geef nu eerst achtergrondinformatie over het advies van de gezondheidsautoriteiten. Daarna plaats ik kritische kanttekeningen bij dit vaccin.
Achtergrond
Gordelroos kan een heel vervelende en pijnlijke aandoening zijn. Het is de activatie van het waterpokkenvirus dat na besmetting op de kinderleeftijd in het lichaam aanwezig blijft en door bepaalde omstandigheden een impuls krijgt en zich weer vermenigvuldigt. Het betreft vooral zenuwen in het borstkasgebied of in het aangezicht (herpes zoster ophthalmicus). Dit kan erg pijnlijk zijn (post-herpetische neuralgie) en is moeilijk te behandelen.
Vooral ouderen worden hierdoor getroffen. Ongeveer één op de vijf ouderen krijgt te maken met gordelroos, slechts een gering deel krijgt ook de post-herpetische neuralgie. Behandeling met specifieke virusremmers zoals aciclovir en famciclovor kan, mits in het beginstadium toegepast, progressie voorkomen, maar niet de post-herpetische neuralgie.
De symptomen van gordelroos zijn gelokaliseerd in het gebied dat door een aangedaan ganglion van zenuwwerking wordt voorzien, meestal in de huid aan de zijkant van de romp, op de armen of in het gezicht. Na een aanvankelijk jeukende, tintelende, branderige en/of pijnlijke sensatie ontstaan blaasjes, die na tien tot veertien dagen opdrogen. Dit kan gepaard gaan met ernstige pijn die veroorzaakt wordt door aantasting van het lokale zenuwweefsel. Deze pijn kan maanden, soms jaren en in zeldzame gevallen zelfs levenslang aanhouden.
Wanneer de pijn meer dan een tot zes maanden na het ontstaan van de blaasjes aanhoudt spreekt men in de wetenschappelijke literatuur van post-herpetische neuralgie (PHN). Circa 15-20% van alle gevallen van herpes zoster resulteert in PHN.
Advies Gezondheidsraad
Het in het verleden gebruikte vaccin Zostavax bood onvoldoende bescherming. De Gezondheidsraad (GR) adviseerde derhalve negatief over dit vaccin. Inmiddels zou het nieuwe vaccin, Shingrix, in negentig procent van de gevallen bescherming bieden. De GR adviseert daarom nu positief. De kosten blijven evenwel een probleem. [1]
De GR heeft niets geleerd van het drama van de recente pandemie. Kritische analyse van de gegevens is nog steeds een brug te ver – en al zou de GR hiertoe wel in staat zijn, dan is het nog maar de vraag hoe VWS daarop zou reageren.
Indicatie
Volgens het European Medicines Agency (EMA)[2] is Shingrix geïndiceerd voor de preventie van herpes zoster en post-herpetische neuralgie bij:
- volwassenen van 50 jaar of ouder
- volwassenen van 18 jaar of ouder met een verhoogd risico op herpes zoster.
Bijwerkingen
De meest voorkomende bijwerkingen zijn, nog steeds volgens het EMA, koorts en rillingen. Bij mensen ouder dan 50 jaar kunnen spierpijn, vermoeidheid, hoofdpijn en gewrichtspijn voorkomen. Tenslotte kan Shingrix overgevoeligheidsreacties en het syndroom van Guillain-Barré veroorzaken.
Het begrip Number Needed to Harm (NNH) is het aantal mensen dat je moet behandelen om bij een persoon een bijwerking op te wekken. En daar gaat het hier om. Dan gaat het om bijwerkingen die je beletten je dagelijkse bezigheden te verrichten, zoals koorts, algeheel onwelbevinden en pijn op de plaats van injectie.
Het aantal personen dat behandeld moet worden om een reactie te veroorzaken die ernstig genoeg is om iemand een dag of twee te belemmeren bij normale activiteiten is in de leeftijdscategorie van 50-69 jaar ongeveer 1 op de 11 gevaccineerde personen. In de leeftijdscategorie is dat ongeveer 1 op de 25 gevaccineerde personen. [3]
Interacties
Er zijn geen bijzondere interacties met veel gebruikte andere vaccins.
Gebruik in de zwangerschap en bij borstvoeding
Er zijn geen gegevens over het gebruik bij zwangere vrouwen. De resultaten van dieronderzoek duiden niet op directe of indirecte schadelijke effecten op zwangerschap, embryonale/foetale ontwikkeling, bevalling of postnatale ontwikkeling.
De effecten op met moedermelk gevoede zuigelingen van de toediening van Shingrix aan hun moeders zijn niet onderzocht. Het is evenmin bekend of Shingrix in de moedermelk wordt uitgescheiden.
Voorlopige conclusie
Wie nog twijfelt over het gordelroosvaccin, mag op grond van het bovenstaande gerust besluiten dat Shingrix veilig en goed werkzaam is. De Gezondheidsraad heeft fabrikanten namelijk zo geweldig geholpen tijdens de recente pandemie, dat we nu blindelings kunnen vertrouwen op hun adviezen.
Er gaan geruchten, vooral in de reguliere massamedia, dat het vaccin zelfs dementie zou voorkomen. [4]
De trukendoos van de industrie gaat open
Om dit vaccin te promoten, moest de industrie veel trucs bedenken en toepassen. [5] Dat was hard nodig. Anders zouden alleen onwetende journalisten de claims geloven.
Relatieve versus absolute werkzaamheid
Toen Pfizer een coronavaccin in de handel wilde brengen, kon de directeur van Pfizer Nederland in Nieuwsuur vertellen dat zijn vaccin 95% effectief was. ‘Wow’, zei Jeroen Wollaars. Hij begreep het niet en stelde dan ook geen kritische vragen.
Deze marketingtruc werkte. Daarom kozen de fabrikant en veel media ervoor om deze truc ook nu weer toe te passen bij het gordelroosvaccin. “97% effectief”, luidde de boodschap. Het getal waar het werkelijk om gaat, ligt echter dichter in de buurt van de 3%.
Die 97% duidt op de vergelijking met een ander vaccin. Maar voor burgers is het verschil met een placebo belangrijk. In dit geval vermindert vaccinatie met Shingrix het absolute risico met 3% (0,03). Dat is dus de Absolute Risico Reductie (ARR). Hiermee kun je het Number Needed to Treat berekenen (NNT = 1/ARR = 1/0,03 = 33).
Een NNT van 33 betekent dat je 33 personen moet vaccineren om bij één persoon een geval van gordelroos te voorkomen – en dat 32 personen geen baat zullen hebben bij de vaccinatie. Het zou volkomen terecht zijn als de overheid zou zeggen: betaal die prik maar zelf. Maar als industrie gaat lobbyen, weet je dat de uitkomst anders zal zijn.
Deblindering
Voor gerandomiseerd onderzoek geldt dat het bij voorkeur dubbelblind en placebo-gecontroleerd moet worden uitgevoerd. Dubbelblind is een eis om te voorkomen dat artsen en proefpersonen al te hoge verwachtingen van de behandeling hebben. Dat was bij Shingrix lastig omdat de injectievloeistof een kenmerkende gele kleur had. De proefpersonen en de behandelaars konden dus snel achterhalen welke stof zij toegediend kregen of toedienden – en konden daardoor dus ook te hoge verwachtingen van de prik krijgen.
Ongevaccineerden laten vaccineren
Tijdens de laatste pandemie vaccineerde Pfizer ook de proefpersonen in de placeboarm van zijn trial. Die truc paste GSK, de fabrikant van Shingrix, nu ook weer toe. Hierdoor kunnen de onderzoeksdeelnemers niet langdurig gevolgd worden. Behoorlijk slim.
Pfizer gebruikte als argument dat het ‘onethisch’ zou zijn mensen het vaccin te onthouden. Dat zei een bedrijf dat regelmatig in de top 3 staat van meest frauduleuze bedrijven in de VS.
Onafhankelijke bronnen en dementie
De bovenstaande gegevens zullen, na de recente collectieve ervaringen met de vaccinindustrie, niet iedereen geruststellen. Ze zullen ook vaak onvoldoende zijn om een beslissing op te baseren.
Het Duitse medicijntijdschrift Arznei-Telegramm (AT) rapporteerde [6] dat er vijf retrospectieve cohortonderzoeken zijn gepubliceerd waarin werd gekeken naar dementie. [7-11] In geen van deze studies zijn de gegevens verzameld voor wetenschappelijke doeleinden en zeker niet specifiek voor dementie. Zo worden sociaaleconomische en leefstijlfactoren er onvoldoende in weerspiegeld. ‘Effecten’ van vergelijkbare omvang zijn ook beschreven in observationele studies voor andere vaccins. Kortom, het is geen nieuws en het is ook niet goed onderzocht.
In principe kunnen de relatieve ‘effecten’ in de orde van grootte van 17% tot 32% die in deze observationele studies zijn gevonden ook worden veroorzaakt door bias door onbekende, niet-geregistreerde of niet-verdachte confounders.
Het werkingsmechanisme is ook onduidelijk. In een van de genoemde studies wordt gespeculeerd of het adjuvans AS01 in Shingrix verantwoordelijk kan zijn voor het effect. Aangezien het effect al binnen enkele maanden kan worden waargenomen, lijkt het de auteurs van AT onwaarschijnlijk dat preventie van herpes zoster de afname van het risico op dementie kan verklaren.
Naar de mening van AT kan een causaal verband met zulke matige relatieve effecten alleen voldoende worden gewaarborgd met gerandomiseerde onderzoeken. Gezien de bestaande vaccinatieaanbevelingen zullen deze waarschijnlijk moeilijk te implementeren zijn. Zonder voldoende bewijs zouden vaccins echter niet gebruikt moeten worden voor dementieprofylaxe en zeker niet voor dit doel worden aangeprezen in de media.
Beschouwing
De werkzaamheid van het gordelroosvaccin in het beschermen tegen het optreden van gordelroos is slechts ten dele aangetoond. De onderzoeken waaruit de claim van bescherming tegen dementie is afgeleid, zijn bovendien van slechte kwaliteit. Het zijn observationele onderzoeken, waarbij in de analyse onvoldoende rekening is gehouden met effecten van verstorende factoren.
De enige manier om hiermee wel rekening te kunnen houden is met goed opgezette en uitgevoerde gerandomiseerde onderzoeken. Dat is echter niet het favoriete onderzoekstype van de industrie. RCT’s kosten geld en tijd en hun uitkomst is onzeker. Voor de industrie is het beter om met slecht onderzoek een claim of een mening de wereld in te sturen en daarmee de bevolking rijp te maken voor marketing. De rest komt vanzelf wel. Daar zorgen artsen en journalisten wel voor.
Een interessant verschijnsel is dat de fabrikant van Shingrix de nadruk legt op de positieve effecten van een adjuvans. Adjuvantia zijn stoffen die fabrikanten aan een vaccin toevoegen zodat men minder vaccin nodig heeft. Daar zit soms wel een bezwaar aan. Tijdens de pandemie van de Mexicaanse griep bleek er in het Pandemrix-vaccin van GSK (aanbevolen door de Rotterdamse veearts Ab O) een adjuvans te zitten dat narcolepsie veroorzaakte. Door nu met slecht onderzoek een claim te doen is de tactiek van de marketeers: als je het niet goed onderzoekt vind je het niet.
Nu gaat het er straks om of de kosten van het vaccin vergoed zullen worden. Dat zal zeker gebeuren met een VVD-minister op VWS en topambtenaren die geen verstand van zaken hebben. Zij zien liever dat lobbyen werkt. Gewoon de kosten van de gezondheidszorg verder opvoeren. Daar varen aandeelhouders wel bij!
[1] Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Gordelroosvaccinatie. Bilthoven: RIVM; 2026 Jul 6.
[2] European Medicines Agency (EMA). Shingrix, INN-Herpes zoster vaccine (recombinant, adjuvanted): product information. Amsterdam: European Medicines Agency.
[3] Lal H et al. Efficacy of an adjuvanted herpes zoster subunit vaccine in older adults. N Engl J Med. 2015;372(22):2087-96.
[4] NOS. Onderzoekers: gordelroosvaccinatie verlaagt mogelijk kans op dementie. Hilversum: NOS; 2025 Apr 2.
[5] Malone RW. What they don’t tell you about the shingles vaccine [Internet]. Malone News (Substack); 2026 Apr 1.
[6] Redaktion arznei-telegramm. Mit dem Varizella-zoster-Totimpfstoff Shingrix gegen Demenz impfen? Arznei-Telegramm. 2025 Dec;56(12):95-6.
[7] Polisky V et al. Varicella-zoster virus reactivation and the risk of dementia. Nat Med. 2025 Dec;31(12):4172-9.
[8] Taquet M et al. The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia. Nat Med. 2024 Oct;30(10):2777-81.
[9] Taquet M et al. Lower risk of dementia with AS01-adjuvanted vaccination against shingles and respiratory syncytial virus infections. NPJ Vaccines. 2025 Jun 25;10(1):130.
[10] Harris K et al. The Impact of Routine Vaccinations on Alzheimer’s Disease Risk in Persons 65 Years and Older: A Claims-Based Cohort Study using Propensity Score Matching. J Alzheimers Dis. 2023;95(2):703-18.
[11] Tang E et al. Recombinant zoster vaccine and the risk of dementia. Vaccine. 2025 Feb 6;46:126673.
