Hoewel de coronamaatregelen formeel zijn opgeheven, is hun impact op kinderen nog lang niet voorbij. De crisismaatregelen hebben geleid tot een verslechtering van mentale en fysieke gezondheid, met mogelijk intergenerationele gevolgen.
Het is een hardnekkig misverstand dat juist kinderen en jeugdigen ingrijpende gebeurtenissen praktisch altijd te boven komen omdat hun brein plastischer zou zijn. Zo is sinds de jaren zestig uit dieronderzoek bekend dat de visuele ontwikkeling op jonge leeftijd een kritieke periode kent. In die periode vertoont het brein verhoogde plasticiteit en vormt het specifieke neurale verbindingen gemakkelijker, waardoor optimale ontwikkeling mogelijk wordt. [1]
Deze periode heet niet voor niets ‘kritiek’. Wanneer het brein tijdens deze kritieke periode deze specifieke verbindingen niet of in onvoldoende mate vormt, vormt het ter compensatie suboptimale verbindingen. Dit geldt niet alleen voor het visuele systeem, maar ook voor de emotionele ontwikkeling. [2] Jong en plastisch betekent dus niet automatisch beter of optimaal. Zonder juiste input tijdens kritieke perioden kan schade ontstaan.
Snelle verwerking versus langzame verwerking
Als een zebra een leeuw ziet, kan de zebra beter onmiddellijk wegvluchten dan stil blijven staan om te overwegen of het wel of niet zal gaan rennen. De zebra reageert dan volgens de snelle route. Het is handig dat je soms al direct kunt reageren zonder na te denken. Het gaat sneller. Zo liep ik eens op een donkere ochtend in een tuin in Australië en stopte ik met lopen zonder dat ik wist waarom. Toen ik stilstond, zag ik een spin voor mijn ogen.
Dit soort snelle reacties zijn mogelijk dankzij de snelle route van verwerken van de hersenen. Dit gebeurt met behulp van de amygdala (amandelkern). Dit gebied in de hersenen staat bekend als ons ‘alarmsysteem’. De hersenen hebben ook een langzame route van verwerken, die handig is voor het bedenken van lange termijnoplossingen. Deze langzame route is mogelijk dankzij ons evolutionair meest recent ontwikkelde netwerk, waarvan de frontale cortex een onderdeel is. Echter, wanneer iemand in de overlevingsstand staat, krijgt dit systeem geen kans. Het stoppen voor een spin krijgt voorrang boven het bestuderen voor welke spinnen je wel of niet moet stoppen.
Bedankt amygdala! Omdat je aan de noodrem trok, en voorkwam dat mijn frontale cortex ertussen kon komen, kreeg ik geen spin in mijn oog!
Chronische stress
Je zou denken dat een zebra toch altijd stress zou moeten hebben, maar dit is niet waar. Je hebt als zebra en ook als mens een alarmstand én een ruststand nodig. Altijd klaar moeten staan om weg te rennen brengt met name bij de mens schade toe. Als je opgegroeid bent in onveiligheid, kan je alarmsysteem overontwikkeld zijn. Dit is ten koste gegaan van neurale van verbindingen die er zijn voor de lange termijnplanning.
Als je wilt weten hoe acute en chronische stress werkt, kun je de boeken lezen van de Amerikaanse neurobioloog en professor Robert Sapolsky. Sapolsky heeft decennia biologisch en neurologisch onderzoek gedaan naar stress. Hij schreef een boek met de passende titel Why zebras don’t get ulcers (1994). Hij schreef ook Behave (2017) en Determined (2023). In zijn boeken heeft Sapolsky toegankelijk beschreven hoe chronische stress de ontwikkeling van de hersenen kan beïnvloeden.
Chronische stress heeft zowel mentaal als fysiek ernstige gevolgen. Chronische activatie van het stresssysteem (de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as) leidt onder meer tot verhoogde stressniveaus en een verhoogde cortisolspiegel. Daarnaast kan schade ontstaan aan de hippocampus (dat een prominente rol speelt in het langetermijngeheugen). Bovendien kan chronische stress leiden tot ontstekingsreacties, die vervolgens het risico vergroten op hart- en vaatziekten, diabetes en cognitieve achteruitgang.
Chronische stress en ingrijpende gebeurtenissen tijdens de kritieke periode in de jeugd hebben een grote impact op zowel de mentale als fysieke gezondheid gedurende de levensloop. Dit is al sinds de jaren negentig bekend dankzij de Adverse Childhood Experiences-studie (de ACEs-studie).
ACEs
De term Adverse Childhood Experiences (ACE) komt uit een grootschalig epidemiologisch onderzoek onder zeventienduizend volwassenen, dat is uitgevoerd door Vincent Felitti en Robert Anda. [3] [4] Deelnemers aan de ACEs-studie kregen een lijst voorgelegd van tien ja/nee-vragen over ingrijpende gebeurtenissen die ze voor hun achttiende mogelijk hadden meegemaakt. In de ACE-vragenlijst is elke ‘ja’ 1 punt, zodat met een score van 0 tot 10 duidelijk wordt hoeveel van deze tien ingrijpende ervaringen iemand heeft meegemaakt in de jeugd.
Deze ingrijpende jeugdervaringen waren fysieke mishandeling en verwaarlozing, emotionele mishandeling en verwaarlozing, seksueel misbruik, getuige zijn van partnergeweld, scheiding, verslaving aan alcohol of drugs in het gezin, ernstige psychische problemen of suïcidaliteit in het gezin en detentie van een gezinslid. Schokkend was dat volgens dit Amerikaanse onderzoek ingrijpende jeugdgebeurtenissen veel voorkomen. Ruim twee derde van de studiedeelnemers had minimaal één ACE meegemaakt.
Hoe hoger de ACE-score van een deelnemer, hoe groter de kans op psychische problemen, zoals angst en depressie, en fysieke aandoeningen als diabetes, hart- en vaatziekten en luchtwegaandoeningen. Met zes of meer ACEs leef je gemiddeld 20 jaar korter dan wanneer je helemaal geen ACEs hebt. [4] De cumulatieve of dosisafhankelijke relatie was met name sterk tussen ACEs en risicogedrag zoals roken, alcohol- en drugsgebruik, eetstoornissen en riskant seksueel gedrag. De TED-video van Nadine Burke Harris kan helpen om de volledige impact van ACEs duidelijk te maken.
Zoals eerder verteld legt het jonge brein compenserende verbindingen aan wanneer het geen optimale input krijgt, zoals wanneer je opgroeit in chronische angst. Je kunt daardoor blijvend een gevoeligheid voor hoge spanningen hebben, die bovendien langer dan normaal aanhouden. [5] In dieronderzoek kan de invloed van chronische stress van ouders zelfs doorwerken tot in de derde generatie. [6]
Samengevat, hoe meer ingrijpende jeugdervaringen iemand heeft meegemaakt, hoe groter de kans op psychische stoornissen, verslaving, chronische ziekten én een lagere levensverwachting. Bovendien werken deze effecten mogelijk generaties door.
Hieronder probeer ik inzichtelijk te maken waarom de coronamaatregelen nieuwe ingrijpende jeugdervaringen zijn die meetellen als schade. Deze schade had voorkomen kunnen worden als we gebruik hadden gemaakt van de wetenschappelijke kennis over ingrijpende jeugdervaringen die toen al een kwart eeuw voorhanden was.
Coronamaatregelen als ACEs
We weten inmiddels dat ook ‘toegevoegde ACEs’ zoals gepest worden, het overlijden van een ouder en racisme meetellen. [7] In dit stuk pleit ik ervoor om ook de coronamaatregelen op te nemen in de lijst van nieuwe ACEs. De maatregelen, zonder zicht op een einde, hadden een impact op basisbehoeften als veiligheid en verbinding. In 2020-2023 konden kinderen maandenlang niet naar school en misten hun vrienden en sport. Daardoor misten zij een belangrijk deel van hun sociale en emotionele ontwikkeling.
Hieronder zijn de klassieke ACEs samengevat. Daaronder mijn suggesties voor ‘coronamaatregelen-ACEs’.
Klassieke ACEs
# Verwaarlozing (emotioneel, lichamelijk)
# Misbruik (fysiek, seksueel, emotioneel)
# Gezinsproblemen (ouderlijke scheiding, verslaving, psychische ziekte, geweld)
Suggesties voor coronamaatregelen-ACEs
# Chronische angst en emotionele mishandeling zonder einde. Overal was dreiging. In de media waren continu beelden van rode codes, getallen en beelden van mondkapjes, ziekenhuizen, zieke mensen op ICs, crematies en doden. Op straat waren borden met ‘afstand houden’, ‘1,5 meter’, ‘blijf thuis’ en pijlen en kruizen die aangaven je wel of niet mocht lopen en zitten.
# Emotionele mishandeling. Naast de dagelijkse angstige beelden op tv kregen kinderen via het nieuws de boodschap dat ze hun oma en opa konden ‘doden’ als ze hen zouden knuffelen. In een nieuwsbericht dat op 18 november 2021 verscheen, werden kinderen ‘virusfabriekjes’ genoemd. Nieuwsberichten lieten ook het OMT-lid Karoly Ily aan het woord, die vertelde dat kinderen niet het probleem waren, maar de ouders die zich ‘niet aan de regels hielden’ en zich niet lieten vaccineren. Op 25 oktober 2021 was er in een NPO-uitzending zelfs een parodie van de populaire serie Squid Game te zien waarin ongevaccineerden werden doodgeschoten.
# Emotionele verwaarlozing door sociale isolatie. Niet meer naar school kunnen en niet meer kunnen sporten met vriendjes staat voor een persoon in ontwikkeling gelijk aan relationele verwaarlozing.
# Leerachterstand. Voor kinderen met leerproblemen of een onveilige thuissituatie betekende online-onderwijs achterstand, verlamming of zelfs onzichtbaarheid.
# Lichamelijke en emotionele mishandeling. Tijdens de coronacrisis moesten mensen zich laten vaccineren of testen om niet uitgesloten te worden van de maatschappij. Deze dwang was een vorm van discriminatie.
# QR-apartheid/uitsluiting/discriminatie. Gedurende 2021-2023 werden mensen zonder QR-code of mensen die kritisch waren op de maatregelen gedehumaniseerd. Ze zouden ‘schuldig’ zijn aan de pandemie, ‘geen recht hebben op een ziekenhuisbed’ of moesten ‘op een eiland gezet worden’. Omdat ze geen QR-code hadden, hadden ze geen toegang tot restaurants en sportscholen. Ze mochten het land niet uit.
# Verhoogd risico op gezinsconflicten, huiselijk geweld en verwaarlozing. Dit was een gevolg van ouderlijke stress, veroorzaakt door werkloosheid en andere financiële problemen door de maatregelen. Er was bovendien een risico dat huiselijk geweld, kindermishandeling en verwaarlozing langer onopgemerkt bleven doordat scholen dichtgingen en kerken beperkt toegankelijk waren. Er was minder toezicht. Door de beperkte toegang tot hulpverlening en jeugdzorg bleven signalen bovendien onopgemerkt en konden mishandeling en verwaarlozing verergeren.
Onbekend met ACEs
Maar weinig mensen kennen de Adverse Childhood Experiences-studie. Ook veel psychiaters, gz/klinisch psychologen en artsen zijn onbekend met ACEs. Als gevolg hiervan krijgen in de GGZ mensen DSM-classificaties toegekend, zonder dat ingrijpende jeugdervaringen überhaupt worden besproken – laat staan dat ze worden erkend en behandeld. Hoopvol is dat GGNet een eigen onderzoek deed onder ‘ernstig psychiatrische patiënten’ of EPAs. Door deze patiënten opnieuw te diagnosticeren, bleek dat veel diagnoses waren veranderd. Hierna konden patiënten ontslagen worden uit de instelling. Ook concludeerden de onderzoekers dat er meer traumabehandeling nodig was.
Wat betekent het voor mensen die onder behandeling zijn van psychiaters, gz- en klinisch psychologen, als deze professionals niet reflecteren zoals GGNet dat wel deed? Het betekent dat ze soms nog onterecht patiënt blijven. Het betekent ook dat, in plaats van traumabehandeling, mensen de verkeerde en vaak medicamenteuze behandeling krijgen.
Onderzoek naar complotdenken, niet naar gezondheid
Is het niet raar hoe achteloos we voorbijgingen aan de gezondheid van de jeugd? En ziekmakende maatregelen, zonder perspectief op beëindiging als ‘het nieuwe normaal’ presenteerden? Valt dit gedrag nog onder de noemer van pandemieparaatheid of het algemeen belang? Past het niet eerder bij gedrag dat bij een angststoornis hoort – en dat in plaats van gezonder steeds zieker maakt?
Waarom hoorden we geen hoogleraren, gz- en klinisch psychologen en psychiaters waarschuwen voor de gevolgen van nieuwe corona-ACEs? Nee, in plaats van de al bekende wetenschap omtrent optimale ontwikkeling en basisbehoeften toe te passen, juist in tijden van crisis, verkregen sommige wetenschappers onderzoeksgeld om te bestuderen in hoeverre complotdenken gevaarlijk was voor de gezondheid. [8] Dezelfde onderzoekers krijgen nu overigens fondsen vertrouwen in wetenschappers en klimaatattitudes te bestuderen.
In 2021, ten tijde van de QR-apartheid, vroegen de auteurs van een opiniestuk dat verscheen in het Tijdschrift voor Psychiatrie zich af hoe je met complotdenkers kunt praten. [9] Dat was in ieder geval niet op rationeel niveau, maar volgens een methode voor mensen met schizofrenie zonder inzicht in hun ziekte.
Politici gingen op de stoel van de arts zitten zonder dat zij over enige expertise beschikten. Zo suggereerde Attje Kuiken dat principiële artsen hun BIG-registratie moesten verliezen. Zelfs nu nog worden artsen die zich aan hun eed hielden aangeklaagd en keek Fleur Agema weg toen er vragen werden gesteld over ‘pandemische paraatheid’ en de gevolgen daarvan, terwijl zij, voordat zij verkozen was, zich hierover boos uitsprak.
Ik vraag mij af of er sprake is van menticide. [10] Menticide is een term van de Nederlands-Amerikaanse psychiater Joost Meerloo, die in de jaren vijftig beschreef hoe totalitaire regimes door angst, isolatie, schuldgevoelens, groepsdruk en indoctrinatie de waarden, overtuigingen en kritische vermogens van een samenleving vervangen door opgelegde ‘waarheden’. [11]
‘Controversiële’ geluiden
In Nederland klonk in juli 2021 een ander geluid bij monde van de voormalige CBS-directeur Jan van der Zanden. Van der Zanden wist de hand te leggen op berekeningen van Nederlandse ambtenaren waaruit bleek dat een lockdown 520.000 levensjaren zou kosten.
Eerder, in oktober 2020, ondertekenden duizenden wetenschappers The Great Barrington Declaration, een initiatief van Jayanta Bhattacharya, Sunetra Gupta en Martin Kulldorff. Media en topambtenaren omschreven het idee achter en de initiatiefnemers van de Declaration als fringe (controversieel). Dit jaar is Bhattacharya echter aangesteld als hoofd van de National Institutes of Health (NIH) in Amerika. In een recent interview met De Nieuwe Wereld stelde hij dat het gevoerde coronabeleid ten goede kwam aan de laptop-klasse, maar armere mensen en met name kinderen ernstig heeft beschadigd.
Wetenschappelijk onderzoek omtrent de schadelijke gevolgen van chronische angst, sociale isolatie en andere corona-ACEs voor de jeugd was aanwezig, maar hoogopgeleiden wilden die niet zien. Ze vulden hun blinde vlek voor de beschadiging van onze jongeren op met ad hominems: de gevaarlijke complotdenker, de extreemrechtse radicaal of simpelweg de ‘wappie’.
Het is tijd om te reflecteren en de coronamaatregelen als nieuwe ACEs te zien. De coronamaatregelen waren niet op wetenschap gebaseerd, maar politieke beleidskeuzes. Deze beleidskeuzes waren pas werkelijk controversieel. Het is ook tijd om de rol die psychiaters en gz/klinische psychologen hierin hebben gespeeld scherp in beeld te krijgen – en wetenschapsfondsen opnieuw vorm te geven.
Conclusie
Het waren beleidskeuzes rond COVID-19 waardoor de bevolking maandenlang of zelfs jarenlang chronische angst voor nabijheid moest hebben. Basisbehoeften zoals veiligheid, autonomie, competentie, verbinding en nabijheid bleven gedurende 2020-2023 chronisch onvervuld. Ze zijn gebruikt als pressiemiddel, maar ook tot wapen gemaakt. Onder leiding van de World Health Organisation (WHO) en onder het mom van ‘pandemische paraatheid’ waren fysieke en emotionele mishandeling en verwaarlozing de norm. Ook in wetenschappelijke publicaties waren de enige graadmeters voor gezondheid de zogenoemde ‘vaccinatiebereidheid’ en of iemand zich tegen COVID-19 liet vaccineren. In plaats van wetenschappelijke kennis te benutten en de ontwikkeling van de jeugd te beschermen, kregen wetenschappers geld toegewezen om onderzoek te doen naar de effecten van complotdenken en het wel of niet naleven van pandemische maatregelen.
De angst die onderdeel was van de pandemieparaatheid was niet eenmalig en voorspelbaar, zoals de acute angst van een zebra die voor een roofdier vlucht. De angst in de media en op straat gedurende 2020-2023 was chronisch, omineus en onvoorspelbaar op intervalniveau. Hier was geen sprake van een tijdelijk ongemak, maar van een optelsom van chronische stressoren. Deze corona-ACEs kwamen bovenop de vele ACEs die er voor de coronacrisis al waren. Langdurige negatieve gezondheidseffecten daarvan zijn onder meer een verkorte levensduur en mogelijk een afwijkende ontwikkeling van het centraal zenuwstelsel die misschien wel drie generaties wordt doorgegeven.
Terwijl de enige maatstaf voor gezondheid en veiligheid gedurende 2021-2023 het nemen van een experimentele prik was, creëerden de maatregelen zélf nieuwe ACEs. Niet de maatregelen, maar de vermeende complotdenkers en ouders die niet mee wilden gaan met chronische angst en uitsluiting, kregen van een OMT-lid en kinderarts de schuld van het kinderleed.
Wetenschappers, psychiaters, en gz/klinische psychologen kunnen niet zeggen ‘we wisten het niet’. Ze hebben onder het mom van ‘pandemische paraatheid’ en ‘het nieuwe normaal’ met name onze jeugd mentale en lichamelijke schade toegebracht. In plaats van dat zij wetenschappelijke kennis over chronische angst en sociale isolatie en de uitkomsten van de ACE-studie toepasten, deden zij onderzoek naar complotdenken. Artsen en wetenschappers die zich zorgen maakten werden en worden nog steeds beboet, vervolgd en gecanceld – ook door ons rechtssysteem. Wie is hier nu gevaarlijk?
Het is wetenschappelijk onjuist dat jeugdigen zich beter kunnen aanpassen omdat zij jong zijn. Het volgende scenario laat zien hoe schadelijk de extra ACEs door het coronabeleid van 2020-2023 kunnen zijn. Stel dat kind Jay ouders heeft die tijdens de coronacrisis niet bang waren en daardoor één ACE heeft. Stel ook dat kind Ernst opgroeit met ouders die wel angstig door de coronamaatregelen waren en daardoor nu zes ACEs heeft. Ernst leeft mogelijk twintig jaar korter dan Jay.
Bruce Perry schreef al in 1997: “Children are not resilient, children are malleable.” [12]
Referenties
[1] Hubel DH, Wiesel TN. Receptive fields, binocular interaction and functional architecture in the cat’s visual cortex. J Physiol. 1962 Jan;160(1):106-54.
[2] Perry BD, Pollard RA, Blakley TL, Baker WL, Vigilante D. Childhood trauma, the neurobiology of adaptation, and “use-dependent” development of the brain: How “states” become “traits”. Infant Ment Health J. 1995;16(4):271-91.
[3] Felitti VJ, Anda RF, Nordenberg D, Williamson DF, Spitz AM, Edwards V, Koss MP, Marks JS. Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leading causes of death in adults. The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study. Am J Prev Med. 1998 May;14(4):245-58.
[4] Anda RF, Felitti VJ, Bremner JD, Walker JD, Whitfield C, Perry BD, Dube SR, Giles WH. The enduring effects of abuse and related adverse experiences in childhood. A convergence of evidence from neurobiology and epidemiology. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci. 2006 Apr;256(3):174-86.
[5] Marsman A. Beyond dis-ease and dis-order: exploring the long-lasting impact of childhood adversity in relation to mental health [dissertation]. Maastricht: Maastricht University; 2021.
[6] Pisu MG, Garau A, Olla P, Biggio F, Utzeri C, Dore R, Serra M. Altered stress responsiveness and hypothalamic-pituitary-adrenal axis function in male rat offspring of socially isolated parents. J Neurochem. 2013 Aug;126(4):493-502.
[7] Centers for Disease Control and Prevention. Adverse Childhood Experiences Prevention Strategy. Atlanta, GA: National Center for Injury Prevention and Control, Centers for Disease Control and Prevention, 2021.
[8] Van Prooijen JW, Amodio DM, Boot A, Eerland A, Etienne T, Krouwel APM, Onderco M, Verkoeijen P, Zwaan RA. A longitudinal analysis of conspiracy beliefs and Covid-19 health responses. Psychol Med. 2023 Sep;53(12):5709-16.
[9] Veling W, Sizoo B, van Buuren J, van den Berg C, Sewbalak W, Pijnenborg GHM, Boonstra N, Castelein S, van der Meer L. Zijn complotdenkers psychotisch? Een vergelijking tussen complottheorieën en paranoïde wanen. Tijdschr Psychiatr. 2021;63(11):775-81.
[10] Meerlo JAM. The crime of menticide. Am J Psychiatry. 1951 Feb;107(8):594-8.
[11] Meerloo JA. The rape of the mind: the psychology of thought control, menticide, and brainwashing. Cleveland (OH): World Publishing Company; 1956.
[12] Perry BD. Incubated in terror: neurodevelopmental factors in the ‘cycle of violence’. In: Osofsky JD, editor. Children, youth, and violence: the search for solutions. New York (NY): Guilford Press; 1997.
